Dan primirja, 11. novembar, obeležava se kao vid sećanja na okončanje Prvog svetskog rata, najrazornijeg koji je svet do tada video, sa oko 17. miliona miliona mrtvih, pri čemu je posebno teško stradala Srbija.
Foto:parlament.gov.rs printscreen
Tog dana, 11. novembra 1918. godine, u ranim jutarnjim satima, u železničkom vagonu u Frankportu, kod Kompijenja, u Francuskoj, predstavnici Nemačke potpisali su primirje koje je na snagu stupilo u 11.00 sati po srednjoevropskom vremenu. Bio je to završni čin Prvog svetskog rata, započetog četiri godine ranije, jula 1914. napadom Austrougarske na Srbiju. Primirje potpisano 11. novembra 1918. podrazumevalo je obustavu neprijateljstava, povlačenje nemačkih formacija na istočnu obalu Rajne, savezničku okupaciju Rajnske oblasti, predaju nemačke ratne tehnike, kao i oslobađanje zatočenih ili interniranih. Pomorska blokada Nemačke je nastavljena a razrada opsega reparacija ostavljena je za stručna tela. Nadalje, primirje će biti produžavano do konačnog mirovnog sporazuma u Versaju 28. juna 1919. godine Nemačke saveznice Bugarska, Turska i Austrougarska, kapitulirale su nešto ranije. Pošto su Srbi probili Solunski front, sredinom septembra 1918. usledio je raspad tog bojišta i Bugarska je kapitulirala 29. septembra, da bi potom to učinila i Turska, a zatim 3. novembra Austrougarska. Porazu centralnih sila prethodila je teška kriza, posledica dugogodišnjeg iscrpljujućeg rata, u Nemačkoj je vladala glad, a krajem rata i epidemija španske groznice, a u Austrougarskoj i opšta nestabilnost, masovna dezerterstva, uz proces raspada Monarhije pošto je na više mesta proglašeno otcepljenje. Na frontu, Nemci su poraženi kod Amijena, avgusta 1918. kada je zbog napredovanja savezničkih snaga na Zapadnom frontu u Berlinu zavladala panika. Vlada u Berlinu, u dramatičnim okolnostima, obraća se pritom Vudrou Vilsonu, predsedniku SAD, porukom koja je nudila pregovare o uslovima prestanka ratnih dejstva na osnovu njegovih Četrnaest tačaka. Osnova Vilsonove proklamacije bila je pravo samoopredeljenja naroda. Prethodno, u štabu nemačka vrhovne komanda u Spa, na tlu okupirane Belgije, došlo se do zaključka da je dalja borba bezizgledna. General Erih Ludendorf izjavio je krajem septembra caru Vilhelmu II da je proboj nemačkih linija verovatan, predlažući ponudu primirja. Potom, u Nemačkoj krajem oktobra izbija pobuna, 29/30. oktobra u luci Vilhelmshafen, koja se brzo širila, pa je car Vilhelm II abdicirao 9. novembra, da bi se narednog dana zaputio u egzil, u Holandiju. Novi kancelar princ Maksimilijan od Badena na tu poziciju dospeva 3. oktobra, sa očekivanjem da Nemačku povede ka miru. Upravo on je 9. novembra proglasio obaranje monarhije, da bi se potom povukao sa pozicije kancelara u korist socijaldemokrate Fridriha Eberta. Vlade Francuske, Britanije i Italije iako nesaglasne sa Vilsonovom idejom samoopredeljenja naroda, 5. novembra postižu saglasnost da pregovore o primirju započnu. Delegacija Nemačke, pod vođstvom Matijasa Ercbergera otputovala je put Francuske 6. novembra, da bi pregovori o uslovima primirja započeli dva dana potom, 8. novembra. Nemcima su zapravo predati zahtevi, uslovi primirja, uz rok od 72 sata za potpisivanje. Maršal Ferdinand Foš koji je uglavnom oblikova tekst primirja, tokom pregovora se pojavio u svega dva navrata. Posle manjih korekcija primirje je usaglašeno u 5.00 a potpisano do 5.20, da bi na snagu stupilo u 11.00, 11. novembra 1918. Potpisnici su bili, sa savezničke strane maršal Ferdinand Foš i britanski lord admiral Roslin Vemis. Od predstavnika Nemačke, Matijas Ercberger, političar, Alfred fon Oberndorf, diplomata, general Detlif fon Vinterfeldt i kapetan Ernst Vanslov. Tim činom, ratna dejstva su obustavljena u Evropi, ali su ponegde potrajala još izvesno vreme, kao u Istočnoj Africi na prostoru Tanganjike i Severne Rodezije, tokom još dve sedmice. Čak i tog dana, 11. novembra 1918. do 11.00 kada je primirje stupilo na snagu, na frontu je poginulo 2.738 lica. Tokom Prvog svetskog rata, poginulo je više od 17 miliona osoba, među njima nešto više na strani Antante. Nepunih deset miliona bile su vojne žrtve, ostalo civili. Srazmerno veličini zemlje i brojnosti populacije najtragičnije su bile posledice po Srbiju. Memorandum Delegacije Kraljevine SHS na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1919. sadrži navode da je Srbija je do oktobra 1915. mobilisala 707.343 lica, odnosno 24 odsto populacije ili 40 procenata muškog stanovništva. Po istom izvoru, ukupni gubici Srbije bili su 1.247.435, odnosno 28 procenata populacije iz 1914. Vojnih gubitaka je bilo 402.435, a civilnih 845.000. Ishod Prvog svetskog rata doveo je do nestanka Austrougarske, koja je i započela Svetski rat napadom na Srbiju, a oblikovane su nove nacionalne države Austrija i Mađarska. Nemačka je izgubila delove teritorije na istoku u korist Poljske, Alzas i Lorena su vraćeni Francuskoj a oduzete su joj i sve kolonije, Tanganjika, Kamerun, Jugozapadna Afrika, Togo, kao i Nova Gvineja. Turska je izgubila posede na Bliskom istoku, da bi odlučnošću Kemala Ataturka jedva izbegla da i sama bude rasparčana. Rusko carstvo je nestalo kao posledica revolucija u toj zemlji, februara i oktobra/novembra 1917. da bi Sovjetska Rusija iz rata istupila krajem te 1917. a konačno separatnim mirom u Brest Litovsku, marta 1918. Na ruševinama nestalih imperija oblikovane su nove nacionalne države Čehoslovačka, Poljska, Finska, Estonija, Letonija, Litvanija, a Italija, Rumunija, Danska, dobile su teritorijalna uvećanja, kao i Japan na Pacifiku, pa i Portugalija u Africi. U Beogradu, regent Aleksandar Karađorđević, proglasio je 1. decembra 1918. formiranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, potonje Jugoslavije, što je tada doživljeno kao puno ostvarenje nacionalnih ideala. U savremenoj Srbiji, Dan primirja je državni praznik.
